Амжилтын түүх №6

НОМ ЗАРАГЧ А.БААТАРЖАВ: ОРОСООС ХЯМДХАН НОМ АВЧИРЧ ЗАРДАГ

Хуучин урт цагааны гудамжинд байрлаж байсан, өдгөө буйраа сэлгэсэн номын зах дотор хоёр хүн "Монголын нууц товчоог" 250 доллараар зарсан тухай ярилцахыг сонсоод би зориудаар яриа одон, учраа хэлж байж доорх ярилцлагыг авсан юм. Тэр залуу голдуу Орос руу номонд явдаг, авчнрсан номоо энд тэнд танилуудаараа дамжуулан борлуулдаг, нэг үгээр хэлбэл оюуны соёлын наймаа эрхэлдэг хүн аж. Нэр нь А.Баатаржав.

-Номын наймаа хэр ашипай вэ?

-Ердийн наймаа маягаар дүйцүүлэн бодвол ашиггүй л үзүүлэлт гарах байх. Гэхдээ би гайгүй л гэж хэлнэ.

-Хаанаас номоо авчрах вэ?

-Хойноос голдуу. Гэхдээ хөдөөнеөс ч ном юөж л байлаа. Хөдөөний бөглүүхэн сумын агентынд саяхан болтол актлагдсан ном гээд сайхан сайхан ховор ном тэвхийгээд л хэвтэж байдаг байлаа. ШУА-ийн дээр үеийн хэвлэл, "Зуун билиг", "Гэсэр", "Улаан хацарт" гээд цоо шинээрээ хаигдсан номуудыг би гурван жилийн өмнө Өмнөговь, Дундговь, Дорноговь гурваас тус бүрийг нь 100 төгрөгөөр бодоод түүж байлаа. Одоо ч миний ашиг гаргаад зарчихсан "Заяын Гэсэр", "Номч хатны Гэсэр", "Зуун билиг" энэ гэр гадуур ЮООтөгрог гээд мэр сэр бий. Ти^м чухал ном хойшдоо олдохгүй шүү дээ, мянгаар нь аваад дарчихад хэдэн жилийн дараа чулуу болно. Ноднин Баян-Өлгийн номып санг очиж "ухсан". Хуучны орос номууд овоо гарсан шүү.

-Орост ном хямдхан байгаа биз?

-Дээхэн рублийн ханш унаад манайхан орос бараа нэлээд зөөсөн юмдаг. Тэр үед ном ч бас навс унасан. Одоо олдохоо байсан Шопенгауэрийн тоо шахам зузаан номыг би гурван ширхгийг л Оросын хар зах дээрээс аравхан доллараар л авсан юмдаг. Нэг"нь гурван доллар гэсэн үг байхгүй юу. Даанч гурваас илүү олдоогүй юм.

Одоо тэгэхдээ Орост эргээд үнэ нь өсчихсөн. Москвад ч тэртэй тэргүй ном үнэтэй шүү дээ. Украин, Белорусст чанар доогуур тул ном их хямд. Манайхан номын нэрийг харна уу гэхээс бусдыг тоохгүй тул хямд авах тусам л жаахан юм унана.

-Монгол ном сонирхох хүн гэж гадаадад таарах уу?

-Оросууд сударт мөнгө хайрлахгуй шүү дээ. Ердийн л жижигхэн судар ганцыг аваад очиход шилээд ав гээд өмнө авдар ном асгачихдаг орос өвгөд зөндөө байдаг. Нэг наймаачин орос надаас "Монголын нууцтовчоо"-г монгол хэлээр нь олоод өгөөч гэж гуйгаад. Би энд Урт цагаанаас нэг ченжэд захиж байж цоо шинээрээ, бүр гадуур нимгэн хавтастайгаа байгаа Ш.Гаадамба гуайн редакторлаж янзалсан "Нууц товчоо"-г 3000 гөгрөгөөр авсан. Түүнийгээ

Москвад нөгөө оростоо 250 долларт бодож өгөөд ном авч билээ.

-Москвагаас ном авахдаа дэлгүүр хэсдэг юм уу? Гудамжны наймаачдаас авдаг юм уу?

-1980 оны олимп болж байсан "Олимпийский" спорткомплексд номын хар зах гардаг болчихсон шүү дээ. Тэнд үйлдвэрүүдээс бөөндөж авдаг гэрээт борлуулагчид нь номоо зардаг юм. Таваас дээш ширхэгийг авбал өм цем буугаад л ирнэ. Гэхдээ нарийн мэргэжлийн номыг хоёроос илүүг авчихвал Монголд зарагддап^й юм билээ.

-Манайхан ямар ном сонирхож авч байна?

-Хэлний номууд сайн гүйнэ. Хүүхдийн хэлний сургалтын номнууд бас зүгээр. Гүн ухааны ном ганц хоёр ширхэг байхад авчихдаг юм. Машины ном, биеийн тамирын элдэв дасгалуудын ном бас дажгүй гүйлгээтэй. За тэгээд бизнесиин, эрүүл ахуйн тухай ном ч дажгүй эзнээ олчихдог. Уран зохиолын ном харин ероосөө авдаггүй. Оросууд чинь уран зохиол их уншдаг болохоор танил номын наймаачид ийм ийм гээд л үзүүлж байдаг юм. "Манайхан авахгүй ээ" гэхээр их гайхна. "Философийн ном уншдагбайж уран зохиол уншдаггүй гэж үу?" гэж асуугаад л.

-Тэгэхээр Монголд зарагдаж буй номууд эхний үнээсээ хэд дахин нугарч хүнд очих вэ?

-Янз, ЯНЗ. Зарим ном манайд Москвагаас хямдхан л байдаг юм. Гэхдээ оруулж ирдэг хүндээ ч, зардаг хүндээ ч ашиг унаж л таарна. Ер нь манайх шиг номгүй газрын үнийг Орос шиг номон далайн үнэтэй харьцуулаад хэрэггүй л дээ. Оросоос ирсэн номын үнэ энд 2-3 нугарч л байдаг.

-Өөроө номын наймаа хийдэг хүн овоо сайхан номын сангай биз?

-Үгүй яахав. Айлд орохоороо шкаф руу нь өнгийн харчихаад дотроо голоод л байдаг юм. Надад бараг унших зав гардагтүй ч номонд шуналтаад сурчихсан боло.хоор... Салхи ч анахуулалгүй сайхан сайхан номууд хурааж л суудаг. Заримдаа хүн сураглах юм бол зарж л орхидог.

Бид ийн ярилцлаа. Ямар боловч номыи наймаагаар хүн амьдарч байна гэдэг цаг наашилж буйн дохио хэмээн билэгшээж эл ярилцдагыг буулгав.

ТҮЦ-ЧИН А.БАДДОРЖ: МӨНГӨӨ ДЭМИЙ ЮМАНД ҮРЭХГҮЙ Л БОЛ ӨӨДЛӨНӨ

Үнэндээ би түүнийг Монголын хамгийн залуу саятан гэж нэрлэсэн юм. Яагаад гэвэл гэр одоо дөнгож 17 настай. Ердөо л хоёр жилийн өмнө 8-р анги дүүргэж бизнесийн замд хол гавьжээ. Гэвч тэрээр хосрхон жилийн дотор чамгүй монгожпж үсчин, ТҮЦ, дугуйны нрокат, видео болон дуу бичлэгийн прокат ажиллуулж байна. Бас дээр нь байрныхаа ажилгүй гурван хүнээр бууз хийлгэн заруу.чж ашгаа хуваадаг байна. Юута(1 ч болов, уншит тангай олныг үл нуршин гүүнтэй танил!гуулъя.

-Яг одоогоор чи юу эрхэлдэг вэ?

-Байшингийн подвалд үечинтэй, автобусны буудлын ойролцоо нэг ТҮЦ-тэй, дэлгүүрийн нэг буланд видео дуу бичлэгийн прокаттай. Бас хүнсний захад нэг лангуутай. Саяхнаас 6 ширхэг унадаг дугуй бөөндөж аваад дугуйны прокат байгуулсан.

-Хамгийн ашигтай нь ямар байна вэ?

-Зун цаг, тэгээд ч хүүхдүүдийн амралт болоод ч тэр үү дугуйны прокат овоо ашиг өгч байна.

-Яаж дугуйгаа хөлсөлдөг юм бэ?

-Цагийн 300 төгрөгөөр боддог.

-Хүмүүс авах юм уу?

-Авалгүй яах вэ? Зарим нь бүр хэдэн одрөөр аваад мөнгөө төлчихдөг.

-Аваад алга болчихдоггүй юм уу?

-Үгүй дээ, паспортыг нь барьцаалчихдаг юм.

-Чи гэртээ олуулаа юу?

-Би айлын том хүү. Дөрвөн дүүтэй. Ээж маань группэд байдаг. Аав маань

3 жилийн өмнө нас барчихсан.

-Чи ээж дүү нараа тэжээдэг юм байна. Сард амьдрал ахуйн хэрэгцээнд хичнээн хэмжээний монгө зардаг вэ?

-Сард 30 мянган төгрөг зарцуулдаг. Гэхдээ 10 мянгыг нь би өөрөосөө гаргаж үлдсэн 20 мянгыг нь манай дүү нар олж авчирдаг.

-Дүү нар чинь хэдэн настай юм бэ?

-9-15 насны 4 дүү бий.

-Тэд яаж монго олох хэрэг вэ?

-Тэд бас ажилладаг. Хамгийн том дүү маань дугуйны прокат дээр дараагийн дүү маань ээжтэй хамжиж ТҮЦ-д, хоёр дүү маань ундаа. талх зарахаас гадна хүний гутал тосолдог юм.

-Чи чамгүй монго олдог мортлоо дүү нартаа аран хагүт ханддаг юм биш биз?

-Үгүй би тэднийг мөнгөний үнэ цэнийг л мэдрээсэй, хөдөлмөр гэдгийг ойлгоосой гэж боддог.

-Чиний үсчин, хүнсний лангуу зэрэг бусад газарт чпнь хэн ажилладаг юм бэ?

-Том хүмүүс. Өөрөөр хэлбэл манай байрны ажилгүй, ээжийн ганил авгайчуул. Тэдэнтэй гэрээ хийж ашгаас нь тодорхой хувийг нь өгдөг юм.

-Чи оороо юуг нь хийдэг вэ?

-Надад ажил мундахгүй. Энэ бүхнийг хооронд нь юхицуулна. Хэн нэг нь өвчтэй ч юм уу, годорхой шалтгаанаар ажиллаж чадахгүид хүрвэл би оронд нь ажиллах жишээтэй. Мөн би өөрөө урагшаа, хойшоо явж бараагаа тагна.

-Чи яагаад машин авч унадаггүй юм бэ?

-Машин авч менгөо түгжээд яах юм бэ. Мөнгийг сайн эргүүлж л өсгөнө шүү дээ. Бас гар дээр хадгалах онцгүй. Би одоохондоо жижиг хөдолж байна. Яваандаа цайны газар ч юм уу баар нээх бодолтой.

-Цайны газар чинь ашигтай байж чадах уу?

-Чадалгүй яах вэ, би хэдэн эмэгтэйгээр хуушуур бууз хийлгэж зах дээр заруулж байгаа. Ямар ч байсан хоолны зүйл маш ашигтай юм байна. Тэгээд

4 хүмүүс их явдаг газар нээвэл ашигтай юм шиг санагдсан.

-Чи мөнго олох гэж улайраад дүү нарынхаа хичээл сургуулийг анхаардаггүй хэрэг үү?

-Яалаа гэж. Би хичээлд нь явуулж тодорхой цагт давтуулж, чөлөөт цагаар

нь бизнес эрхлүүлдэг. Манай дүү нараас муу дунд сурдаг хүүхэд байхгүй. Ямар ч байсан дүү нараа 10 дугаар ангийг нь төгсгеж дээд сургуульд оруулна. Хахуульдаад ч болсон цөмийг нь боловсролтой болгоход мөнгө хайрлахгүй.

-Чи өороө яагаад наймдугаар ангиасаа гарчихсан юм бэ?

-Би наймдугаарангиа дүүргэсэн. Харин цааш үргэлжлүүлэн сурах бололцоо байгаагүй. Яагаад гэвэл намайг 7-р ангид байхад аав маань нас барчихсан. Их олон сар хүндээр өвчилж байгаад шүү. Ээж маань группийнхээ хэдэн төгрөгөөр биднийг хооллолог байсан. Байрныхаа мөнгийг төлөөгүй гээд байрнаас хеөж гаргах гээд байсан. Тэр шенө аав маань ээжид:

-Чи олон нялх хүухэдтэй хоцрох нь дээ. Амар тайван нүд аних арга алга гээд уйлж байсан. Энэ үг бол миний амьдралд сонсогдсон аймшгийн харанга байсан. Энэ үед би сургуулиа орхиод ажил хиймээр санагдсан.

-Чи бизнесийн юунаас эхэлсэн бэ?

-Вокзал дээр очиж ачааны галт тэрэгнээс нүүрс авч гэр хорооллын айлуудад зарж хэдэн төгрөг олдог байсан. Дараа нь талх, ундаа шаглах, гутал тослох, ачаа буулгах, вокзал болон зах дээр хүмүүсийн ачаа зөох, сонин зарах, самар түүж зарах гээд маш олон юм эрхэлсэн.

-Энэ бүхнээс чамд хамгийн ихээр өгоожоө өгсон бизнес нь юу вэ?

-Үнэндээ би баян хангайнхаа хүчинд босч ирсэн. Хамгийн анх дүүтэйгээ самяр жимсэнд явж гэр намраа 100-гаад мянган төгрөгтэй болсон. Энэ монгөөрөө бас хүнсний лангуу түрээсэлж бараа авчран хөл дээрээ босох боломжоо нээсэн.

-Одоогоор чи овоо хэдэн худалдаа үйлчилгээний цэпэй юм байна. Амьдрал чинь дээшилсэн үү?

-Мөнгө маань үржиж байгаа боловч амьдрал маань бахь байдгаараа байна.

-Яагаад юу гэж ойлгох вэ?

-Яахав дээ, би нэг их том бизнесмен болоогүй байж цамаан загнаад яах вэ гэж боддог. Одоо ч манайхан урьдынхаа адил хар бор амьдралдаа хэвээр байна. Хэзээ нэгэн цагт би «Буянгийн» Жаргалсаихан шиг болж чаддаг юм бол өөртөө наргиж цэнгэх эрх чөлөө олгоно.

-Чамд одоо юу дутагдаж байна вэ?



-Би ганцжишээхэлье. Үсчин эгчийгбайрны подвалд ажиллуулдаг. Өдөрт сайн гүрийгээд хэдэн мянгыг олдог. Тэгтэл яг манайтай ижил мэргэжлийн «Женко» компанийн «Смайль» гэдэг үсчингийн үсчин нь өдөрт зуу гаруй мянган төгрөг олдог. Үнэндээ хоёулаа адилхан үс засна. Ялгаатай нь гэвэл «Смайль» үсчингийн газар дэндүү тансаг, дээр нь үсийг нь угааж элдэв үнэртэн шүршээд л нэг хүнээс 3000-30.000 төгрөг авч байна. Гэтэл манай үсчин нэг хүнээс 1000-4000 төгрөг авдаг. Яваандаа монголын хэрэглэгчид гое тансаг !үйлд их дуртай болох юм шиг. Иймийн тулд би монгөтэй байж л зах зээлд амьдарч өрсөлдөнө. Түүнээс биш олсон мөнгөө хамаагүй цацвал маргааш нь хоосорч болох тийм л нийгэмд бид амьдарч байна шүү дээ.

Төрөөс үзүүлж буй автотээврийн үйл ажиллагаа үйлчилгээний тайлбар лавлах утас

1. Импортоор орж ирсэн тээврийн хэрэгслийг бүртгэж, улсын дугаар, гэрчилгээ олгох
2. Улаанбаатар хотоос-Орон нутаг руу шилжилт хөдөлгөөн хийх
3. Орон нутгаас- Улаанбаатар хотруу шилжилт хөдөлгөөн хийх
4. Улаанбаатар хотоос-Улаанбаатар хот /Дүүргээс-дүүрэгт/ шилжилт хөдөлгөөн хийх
5. Автотээврийн хэрэгслийг улсын бүртгэлээс хасах
6. Автотээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ нөхөн олгох, солих
7. Автотээврийн хэрэгслийн улсын дугаарыг нөхөн олгох, солих
8.Явуулын дугаар олгох
9. Тээврийн хэрэгслийн лавлагаа

1. Импортоор орж ирсэн тээврийн хэрэгслийг бүртгэж, улсын дугаар, гэрчилгээ олгох

Бүрдүүлэх материал:

• Тээврийн хэрэгслийн техникийн паспорт, үйлдвэрлэгчийн дагалдах бичиг;

• Ашиглагдаж байгаад импортоор оруулж ирсэн автотээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ, тухайн улсын эрх бүхий байгууллагаас техникийн шаардлага хангаж байгааг тодорхойлсон дүгнэлт, бүртгэлээс хассан тухай тодорхойлолт, тэмдэглэл;

• Гаалийн бүрдүүлэлт хийснийг нотлох мэдүүлэг, баримт;

• Дипломат болон олон улсын байгууллага бол гадаад харилцааны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагын албан бичиг;

• Монгол Улсад холбогдох байгууллагын зөвшөөрөлтэйгээр үйлдвэрлэсэн тээврийн хэрэгслийн хувьд техникийн

паспорт, авто тээврийн хэрэгслийн таних тэмдгийн дугаар олгосныг баталгаажуулсан баримт;

• Тээврийн хэрэгслийн техник ашиглалтын дэвтэр, техникийн хяналтын үзлэгийн дүгнэлт;

• Улсын тэмдэгтийн хураамж, авто тээврийн хэрэгслийн гэрчилгээний үнэ төлсөн баримт;

• Автотээврийн хэрэгсэлд улсын дугаар авах талаар гаргасан иргэн, хуулийн этгээдийн хүсэлт, албан бичиг, бүртгэлийн маягт, шилжүүлснийг нотлох бусад баримт;

• Өмчлөгчийн иргэний үнэмлэх, хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар;

• Жолоочийн хариуцлагын даатгалд даатгуулсан баримт;

• Тусгай тоноглол суурилагдсан тээврийн хэрэгслийн хувьд нэмэлт төхөөрөмжийн техникийн байдлыг мэргэжлийн эрх бүхий байгууллагаар шалгуулж баталгаажуулсан дүгнэлт.

Хаяг:Баянзүрх дүүргийн авто оношлогооны зүүн талаар хойш эргээд 200м-т байрлах “Таван Ган Трейд” ХХК-ийн байр Утас: 70169970

2. Улаанбаатар хотоос-Орон нутаг руу шилжилт хөдөлгөөн хийх

Бүрдүүлэх материал:

• Иргэн болон хуулийн этгээдээс бусад иргэн, хуулийн этгээдэд шилжүүлэх бол шилжүүлсэн болон шилжүүлж авсан иргэн, хуулийн этгээдийн шийдвэр, албан бичиг, бүртгэлийн маягт, шилжүүлснийг нотлох бусад баримт;

• Шилжүүлэн авч байгаа өмчлөгчийн иргэний үнэмлэх, хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар;

• Автотээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ;

• Тээврийн хэрэгслийн техник ашиглалтын дэвтэр;

• Автотээврийн болон өөрөө явагч хэрэгслийн албан татвар төлсөн тухай баримт, гэрчилгээ;

• Улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт;

• Жолоочийн хариуцлагын даатгалд даатгуулсан баримт.

Хаяг:БГД, Гурвалжингийн гүүр, “Хөсөг Трейд” ХХК-ийн байр Утас:53131012 Баянзүрх дүүргийн авто оношлогооны зүүн талаар хойш эргээд 200м-тбайрлах “Таван Ган Трейд” ХХК-ийн байр Утас: 70169970

3. Орон нутгаас- Улаанбаатар хотруу шилжилт хөдөлгөөн хийх

Бүрдүүлэх материал:

• Иргэн болон хуулийн этгээдээс бусад иргэн, хуулийн этгээдэд шилжүүлэх бол шилжүүлсэн болон шилжүүлж авсан иргэн, хуулийн этгээдийн шийдвэр, албан бичиг, бүртгэлийн маягт, шилжүүлснийг нотлох бусад баримт;

• Шилжүүлэн авч байгаа өмчлөгчийн иргэний үнэмлэх, хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар;

• Автотээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ;

• Тээврийн хэрэгслийн техник ашиглалтын дэвтэр;

• Автотээврийн болон өөрөө явагч хэрэгслийн албан татвар төлсөн тухай баримт, гэрчилгээ;

• Улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт;

• Жолоочийн хариуцлагын даатгалд даатгуулсан баримт.

Хаяг:БГД, Гурвалжингийн гүүр, “Хөсөг Трейд” ХХК-ийн байр Утас:53131012

4. Улаанбаатар хотоос-Улаанбаатар хот /Дүүргээс-дүүрэгт/ шилжилт хөдөлгөөн хийх

Бүрдүүлэх материал:

• Иргэн болон хуулийн этгээдээс бусад иргэн, хуулийн этгээдэд шилжүүлэх бол шилжүүлсэн болон шилжүүлж авсан иргэн, хуулийн этгээдийн шийдвэр, албан бичиг, бүртгэлийн маягт, шилжүүлснийг нотлох бусад баримт;

• шилжүүлэн авч байгаа өмчлөгчийн иргэний үнэмлэх, хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар;

• авто тээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ;

• тээврийн хэрэгслийн техник ашиглалтын дэвтэр;

• автотээврийн болон өөрөө явагч хэрэгслийн албан татвар төлсөн тухай баримт, гэрчилгээ;

• улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт;

• жолоочийн хариуцлагын даатгалд даатгуулсан баримт.

Хаяг: БГД, Гурвалжингийн гүүр, “Хөсөг Трейд” ХХК-ийн байр Утас:53131012

5. Автотээврийн хэрэгслийг улсын бүртгэлээс хасах

Бүрдүүлэх материал:

• Автотээврийнхэрэгслийгцаашидашиглахболомжгүйболсонболулсынбүртгэлээсхасуулахтухайөмчлөгчийнхүсэлт;

• Автотээврийн хэрэгслийг бүрмөсөн экспортлох болсонтой холбогдуулан улсын бүртгэлээс хасуулах тухай өмчлөгчийн хүсэлт;

• Нийслэлийн татварын албаны тодорхойлолт;

• Автотээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ;

• Улсын дугаарын тэмдэг;

• Тээврийн хэрэгслийн техник ашиглалтын дэвтэр.

Хаяг:Баянзүрх дүүргийн авто оношлогооны зүүн талаар хойш эргээд 200м-тбайрлах “Таван Ган Трейд” ХХК-ийн байр Утас: 70169970

6. Автотээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ нөхөн олгох, солих

Бүрдүүлэх материал:

• Улсын дугаар, автотээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ нөхөн олгохыг хүссэн бүртгэлийн маягт, албан бичиг;

• Автотээврийн хэрэгслийн гэрчилгээг хаяж, гээгдүүлснийг мэдээллийн хэрэгслээр хүчингүй болгож зарлуулсан баримт;

• Автотээврийн хэрэгслийн гэрчилгээний үнэ тушаасан баримт;

• Улсын дугаар нөхөн олгох бол автотээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ;

• Автотээврийн болон өөрөө явагч хэрэгслийн албан татвар төлсөн тухай баримт;

• Улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт;

• Тээврийн хэрэгслийн техник ашиглалтын дэвтэр;

• Хуучирч муудсан бичлэг тэмдэглэл нь баларсан, ашиглах боломжгүй болсон автотээврийн хэрэгслийн гэрчилгээг өмчлөгчийн хүсэлтээр гэрчилгээний үнэ болон улсын тэмдэгтийн хураамжийг төлүүлэн сольж олгоно.

Хаяг: БГД, Гурвалжингийн гүүр, “Хөсөг Трейд” ХХК-ийн байр Утас:53131012

7. Автотээврийн хэрэгслийн улсын дугаарыг нөхөн олгох, солих

• Хуучирч муудсан бичлэг тэмдэглэл нь баларсан, ашиглах боломжгүй болсон автотээврийн хэрэгслийн улсын дугаарыг /улсын дугаарын тоо болон үсгийг өөрчлөхгүйгээр/ өмчлөгчийн хүсэлтээр тэмдэгтийн хураамжийг төлүүлэн сольж олгоно.

• Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарыг нэг болон хосоор нь үрэгдүүлсэн тохиолдолд автотээврийн хэрэгслийн улсын дугаарыг нөхөн олгохыг хүссэн бүртгэлийн маягт, албан бичиг, тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт.

Хаяг: Баянзүрх дүүргийн авто оношлогооны зүүн талаар хойш эргээд 200м-тбайрлах “Таван Ган Трейд” ХХК-ийн байр Утас: 70169970

8.Явуулын дугаар олгох

Бүрдүүлэх материал:

• “Явуулын дугаар” олгож өгөхийг хүссэн албан бичиг, өргөдөл;

• Монгол Улсаар дамжин өнгөрөх бол тухайн тээврийн хэрэгслийг бүртгэсэн улсын бүртгэлийн байгууллагаас олгосон тээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ;

• Монгол Улсын нутгийн гүн рүү тээвэрлэлт хийхийг зөвшөөрсөн эрх бүхий байгууллагын шийдвэр;

• Монгол Улсаас экспортлох бол бүртгэлээс хасуулсан тодорхойлолт;

• Монгол Улсаар дамжин өнгөрөх бол гаалийн баримт. Хаяг: Баянзүрх дүүргийн авто оношлогооны зүүн талаар хойшэргээд 200м-т байрлах “Таван Ган Трейд” ХХК-ийн байр Утас: 70169970

9. Тээврийн хэрэгслийн лавлагаа:

70169970, 70169975, 53131012

Хүнсний нэмэлтүүдийн тухай жагсаалт орос хэл дээр

Хүн амьдрах хугацаанд маш олон амин дэм алдаж бас ямар нэгэн замаар буцаан нөхөж авч байдаг.Харин өөрийн алдсан амин дэмээ тодорхойлж чадвал доорх жагсаалт танд нөхөх замыг зааж өгнө. Хамгийн төгсгөлд нь онц аюултай, хориотой нэмэлтүүдийн тусгай жагсаалт байгаа.Нэмэлт тэжээл бүрийг хэрэглэх нь туйлширсан ойлголт шүү зөвхөн өөрийн биеийн онцлогт тохирох хэрэгцээтэйг л... Эх сурвалж:Соёлж файсбүүк

Полный каталог пищевых добавок (E-добавок)

№ Уровень
опасности Полное название Тип Используются в Встречается
в продуктах Влияние на организм Запрещен
на территории
Красители
Е100 безвреден Куркумин Краситель / оранжевый, желтый / натуральный Кондитерских изделиях, ликёров, мясных блюд
Е101 безвреден Рибофлавин (витамин В2 Краситель / желтый Малина, алыча, земляника, айва, яблоки, абрикосы, баклажаны, перец, петрушка, спаржа, укроп, фасоль, салат Влияет на усвоение белков и углеводов, участвует в синтезе ряда ферментов, обеспечивающих транспорт кислорода в организме
Е102 очень опасен Татразин запрещен краситель / золотисто-желтый Мороженное, кондитерских изделиях, конфетах, желе, пюре, супах, йогуртах, горчице, напитках напиток Frest Fresh Мигрень, зуд, раздражительность, нарушение зрения,
пищевая аллергия, заболевания щитовидной железы, нарушение сна Украины, ЕС
Е103 опасен Алканет, алканин(Alkanet) Краситель / красно-бордовый/ получаемый экстракцией из корней Alkanna tinctoria Канцерогенный эффект (вызывает рак) России
Е104 очень опасен Желтый хинолиновый Краситель / желто-зелёный Копченой рыбе, цветных драже, леденцах от кашля, жвачках Гиперактивное поведения у детей, воспаление кожи запрещен Австралии, Японии, Норвегии, США.
Е105 опасен Рост злокачественных опухолей запрещен
Е107 опасен Желтый 2 G Краситель/ желтыйзапрещен аллергическая реакция, бронхиальная астма России, Австрии, Норвегии, Швеции, Швейцарии, Японии
Е110 опасен Желтый “солнечный закат” FCF, оранжево-желтый S Краситель / ярко-оранжевый Конфетной глазуре, джемах, напитках, пакетированных супах,, восточных пряностях, соусах и пр. аллергическая реакция, заложенность носа, насморк, тошнота, боли в животе, гиперактивность
Е116 запрещен пропиловый эфир запрещен консерванты Кондитерские и мясные изделия Пищевое отравление России
Е117 запрещен натриевая соль консерванты Кондитерские и мясные изделия Пищевое отравление России
Е121 запрещен Цитрусовый красный Краситель Рост злокачественных опухолей запрещен
Е122 Азорубин Краситель / малиновый
Е123 запрещен Амарант Краситель анионный / от тёмно-красного до фиолетового цвета, Окрашивании натуральных и синтетических тканей, кожи, бумаги и фенолформальдегидных смопасен пороки развития у плода, имеет канцерогенные свойства (вызывает рак) РФ
Е124 опасен Понсо 4R Краситель / кошенилевый красныйзапрещен Салатных заправках, десертных топингах, кексах, бисквитах, творожных изделиях, салями -мороженое "Белый парус"
-детские витамины ПИКОВИТ
запрещен Заболевания желудочно-кишечного тракта, может вызвать рак, приступы астмы
Е125 запрещен Понсо, пунцовый SX(Ponceau SX) Рост злокачественных опухолей запрещен России,
Украины
Е126 опасен Рост злокачественных опухолей запрещен
Е127 опасен Эритрозин Краситель / голубовато-розовый запрещен Консервированных фруктах, сухом печенье, засахаренных вишнях, полуфабрикатных бисквитах, оболочках для сосисок
зубных паст, румян, медицинских препаратовзапрещен Астма, гиперактивность, может оказывать вредное воздействие на печень, сердце, щитовидную железу, репродуктивную функцию, желудок, имеет канцерогенный эффект
Е128 особ опасен Красный 2G (Red 2G).запрещен Краситель / красный запрещен Сосисках, колбасе, измельченном мясе Является генотоксичным соединением, то есть имеющим способность вызывать изменения в генах
- онкологические заболевания;
- аномалии развития плода;
- врожденные патологии.
запрещен России
Е129 опасен Красный очаровательный АС Краситель / красный, оранжевый Кондитерских изделиях, лекарствах,, косметических средствах, губной помаде канцерогенный эффект (вызывает рак), аллергию различных видов.
запрещен Европы
Е130 опасен Рост злокачественных опухолейзапрещен
Е131 запрещен Синий патентованный V(Patent Blue V) Краситель / голубой или фиолетовый Фарше, колбасах, мясных изделиях, а так же применяется как краска используемая в медицинских диагностических процедурах Рост злокачественных опухолей, астма,
желудочно-кишечные расстройства, анафилаксия крапивница, гиперактивность, аллергические реакции Евросоюза и США.
Е132 Индиготин, индигокармин (Indigotine, Indigo Carmine) Краситель /синий Бутылочных безалкогольных напитках, сладостях, сухом печенье, кондитерских изделиях, мороженом, выпечке,
ополаскивателе для волос, краске для теста, таблетках и капсулах (как краситель) Астма; аллергические реакции; гиперактивность проблемы с сердцем; не рекомендуется детям; имеет канцерогенный эффект;
Е133 Синий блестящий FCF Краситель / голубой / синтетический Рост злокачественных опухолей ЕС, США
Е140 безвреден Хлорофилл Краситель / зеленый / натуральный Мороженое, кремах, молочных десертов, соусах, майонезе России
Е143 опасен Рост злокачественных опухолей

Е151 Черный блестящий Краситель /фиолетовый
Е152 опасен Уголь Краситель Рост злокачественных опухолей
Е153 опасен Уголь растительный(Vegetable Carbon) Краситель канцерогенный эффект (вызывает рак) России
Е154 запрещен Коричневый FK(Brown FK) Краситель нарушает нормальное артериальное давление России
Е155 запрещен Коричневый HT(Brown HT) Краситель России
Е164 Шафран(Saffron) Краситель
Е166 запрещен Сандаловое дерево(Sandalwood) Краситель России
Е171 опасен Диоксид титана Краситель / отбеливающие свойства Креме для загара,
белых частях крабовых палочек Рак кожи,
заболевание печени и почек
Е173 не установлено Алюминий(Aluminium) Краситель Заболевание печени и почек России
Е174 не установлено Серебропасен Краситель России
Е175 опасен Золотопасен Краситель России
Е180 опасен Рубиновый литол ВК(Lithol Rubine BK) Краситель России
Е182 запрещен Орсейл, орсин(Orchil) Краситель России
Консерванты
Е209 опасен Пара-гидроксибензойной кислоты гептиловый эфир(Heptyl p-hydroxybenzoate) Консервант России
Е210 опасен Бензойная кислота Консервант / природный содержащийся в клюкве и бруснике Напитках, плодово-ягодной продукции, рыбопродуктах, кетчупах, в консервации, парфюмерии Рост злокачественных опухолей
канцерогенный эффект
Е211 опасен Бензоат натрия Консервант/ антибиотик, усилитель цвета Соусах для барбекью, прессервах, соевых соусах, "фруктовых" драже, леденцах Рост злокачественных опухолей, аллергия
Е213 опасен Бензоат кальция Консервант Рост злокачественных опухолей запрещен России
Е214 запрещен канцерогенный эффект (вызывает рак) Консервант Рост злокачественных опухолей России
Е215 опасен Пара-гидроксибензойной кислоты этилового эфира натриевая соль(Sodium Ethyl p-hydroxybenzoate) Консервант Рост злокачественных опухолей России
Е216 опасен Пара-оксибензойной кислоты пропиловый эфир
запрещен Консервант Конфеты, шоколад с начинкой, мясные продукты, покрытые желе паштеты, супы и бульоны. Рост злокачественных опухолей, головная боль, раздражительность, утомляемость,печеночные колики, пищевое отравление, плохо влияют на имунную систему России
Е217 опасен Пара-оксибензойной кислоты пропилового эфира натриевая соль Консервант Конфеты, шоколад с начинкой, мясные продукты, покрытые желе паштеты, супы и бульоны. Рост злокачественных опухолей, головная боль, раздражительность, утомляемость,печеночные колики, пищевое отравление, плохо влияют на имунную систему России
Е219 запрещен Пара-гидроксибензойной кислоты метилового эфира натриевая соль(Sodium Methyl p-hydroxybenzoate) Консервант запрещен Рост злокачественных опухолей России
Е220 опасен Диоксид серы Консервант / бесцветный газ / тормозит потемнение овощей и фруктов / антимикробное средствопасен Пиво, вино, б/а напитки, сухофрукты, соки, алкогольные напитки, уксус, картофельные продукты, мясные продукты,
а так же для консервирования продуктов, подвергаемых дальнейшей переработке.запрещен Головная боль, тошнота, понос, тяжесть в желудке,аллергические реакции (насморк, кашель, охриплость, першение в горле)
Е221 опасен Сульфит натрия(Sodium Sulphite) Консервант / тормозит ферментативное потемнение овощей и фруктов, замедляет образование меланоидинов Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е222 опасен Гидросульфит натрия (дитионит натрия) Консервант / антиокислитель / Белый с сероватым оттенком порошокзапрещен Пищевых продуктах, а так же в легкой, химической промышленности Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е223 опасен Пиросульфит натрия Консервант / белый кристаллический порошок. Напитках, винах,
мармеладе, зефире, повидле, джемах,
изюме, томатном пюре, плодово-ягодном пюре,
сушеных фруктах (подлежащих термообработке), полуфабрикатах из ягод (клубника, малина, вишня и др) Заболевания желудочно-кишечного тракта, аллергические реакции
Е224 опасен Пиросульфит калия Консервант / антиокислитель Вине Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е225 опасен Сульфит калия Консервант Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен России
Е226 опасен Сульфит кальция (Calcium Sulphite) Консервант Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен России
Е227 опасен Гидросульфит кальция(Calcium Hydrogen Sulphite) Консервант России
Е228 опасен Гидросульфит калия (бисульфит калия) (Potassium Hydrogen Sulphite) Консервант России
Е230 опасен Бифенил, дифенил(Biphenyl, Diphenyl) Консервант Рост злокачественных опухолей, аллергия России
Е231 опасен Ортофенилфенол (Orthophenyl Phenol) Консервант Аллергия, головная боль, раздражительность, утомляемость,печеночные колики, плохо влияют на имунную систему, могут провоцировать возникновение злокачественных опухолей запрещен России
Е232 опасен Ортофенилфенол натрия (Sodium Orthophenyl Phenol) Консервант Аллергия, головная боль, раздражительность, утомляемость,печеночные колики, плохо влияют на имунную систему, могут провоцировать возникновение злокачественных опухолей запрещен России
Е233 опасен Тиабендазол(Thiabendazole) Консервант России
Е234 Низин(Nisin) Консервант / природный антибиотик Молочных продуктах, сырах, овощных и фруктовых консервах
Е237 Формиат натрия Консервант России
Е238 опасен Формиат кальция Консервант России
Е239 опасен Гексаметилентетрамин Консервант консервах зернистой икры лососевых рыб и для выращивания маточных культур дрожжей. Аллергия
Е240 Запр Формальдегид Консервант /
антисептик / газообразное бесцветное вещество с острым запахом / смертельный яд консервации биологических материалов (создание анатомических и других биомоделей),
а также для изготовления пластмасс, взрывчатых веществ, пластификаторов и вакцин Рост злокачественных опухолей запрещен России
Е241 опасен Гваяковая смола(Gum Guaicum) Консервант России
Е242 Диметилдикарбонат(Dimethyl Dicarbonate) Консервант безалкогольных напитках, вине
Е249 Нитрит калия(Potassium Nitrite) Консервант / краситель /
белый или слегка желтоватый кристаллический порошок / ядзапрещен мясных и рыбных изделияхзапрещен Рост злокачественных опухолей запрещен
Е250 Нитрит натрия запрещен Консервант краситель, приправа / использующийся для сухой консервации мяса и стабилизации его красного цвета.запрещен беконе (особенно жаренном), сосисках, ветчине, копченом мясе и рыбных изделиях -Головная боль,
- кислородное голодание организма (гипоксия);
- уменьшение содержания витаминов в организма;
- пищевые отравления с возможным летальным исходом
- раздражительность, -утомляемость,
- печеночные колики,
-повышенная возбудимость нервной системы у детей
- плохо влияют на имунную систему,
- может провоцировать возникновение злокачественных опухолей запрещен ЕС
Е251 Нитрат натрия Консервант Головная боль, раздражительность, утомляемость,печеночные колики; посинение губ, ногтей, кожи, судороги, понос, головокружение, затруднение дыхания, плохо влияют на имунную систему, могут провоцировать возникновение злокачественных опухолей
Е252 опасен Нитрат калия (калиевая селитра) Консервант / Бесцветный -бело кристаллический порошок, без запаха производстве стекла, пищевых продуктов, минеральных удобрений. Рост злокачественных опухолей запрещен России
Е253 опасен России
Е264 опасен России
Е281 опасен России
Е282 опасен России
Е283 опасен России
Е300
Е301
Е302 опасен России
Е303 опасен России
Е304 опасен России
Е305 опасен России
Е308 опасен России
Е309 опасен России
Е310 опасен России
Е311 опасен Антиокислитель Аллергия, приступы астмы, повышение содержания холестерина России
Е312 опасен Аллергия России
Е313 опасен Аллергия России
Е314 опасен России
Е317 опасен России
Е318 опасен России

Е320 опасен антиоксидант Антиокислитель / для замедления окислительного процесса в жировых и масляных смесяхзапрещен продукты с содержанием жира; жевательные резинки. Заболевания желудочно-кишечного тракта, печени, почек; вызавает приступы астмы и повышение содержания холестерина запрещен
Е321 опасен Антиокислитель Заболевания желудочно-кишечного тракта, печени, почек; вызавает приступы астмы и повышение содержания холестерина запрещен
Е322 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта, печени и почек
Е323 опасен России
Е324 опасен России
Е325 опасен России
Е328 опасен России
Е329 опасен России
Е330 опасен Рост злокачественных опухолей запрещен
Е338 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е339 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е340 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е341 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е343 опасен России
Е344 опасен России
Е345 опасен России
Е349 опасен России
Е350 опасен России
Е351 опасен России
Е352 опасен России
Е355 опасен России
Е356 опасен России
Е357 опасен России
Е359 опасен России
Е365 опасен России
Е366 опасен России
Е367 опасен России
Е368 опасен России
Е370 опасен России
Е375 опасен России
Е381 опасен России
Е384 опасен России
Е387 опасен России
Е388 опасен России
Е389 опасен России
Е390 опасен России
Е399 опасен
Е400-
Е499 загустители, стабилизаторы / для повышения вязкости продукта майонез
йогуртовые культуры запрещен Заболевания пищевой системы
Е403 опасен России
Е407 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е408 опасен России
Е418 опасен России
Е419 опасен России
Е429 опасен России
Е430 опасен России
Е431 опасен России
Е432 опасен России
Е433 опасен России
Е434 опасен России
Е435 опасен России
Е436 опасен России
Е441 опасен России
Е442 опасен России
Е443 опасен России
Е444 опасен России
Е446 опасен России
Е447 опасен Рост злокачественных опухолей запрещен
Е450 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е461 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е462 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен России
Е463 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен России
Е464 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е465 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен России
Е466 опасен Заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен
Е467 опасен России
Е474 опасен России
Е476 опасен России
Е477 опасен России
Е478 опасен России
Е479 опасен России
Е480 опасен России
Е482 опасен России
Е483 опасен России
Е484 опасен России
Е485 опасен России
Е486 опасен России
Е487 опасен России
Е488 опасен России
Е489 опасен России
Е491 опасен России
Е492 опасен России
Е493 опасен России
Е494 опасен России
Е495 опасен России
Е496 опасен России
Е500-
Е599 Эмульгаторы Отрицательно влияют на печень, вызывают растройство желудка
Е505 опасен России
Е510 особо опасен эмульгатор /создают однородную массу при сочетании несмешиваемых продуктов, например, воды и масла. -Отрицательно влияют на печень,
-диарея
- вызывают растройство желудка
запрещен

Е512 России
Е513 особо опасен эмульгатор /создают однородную массу при сочетании несмешиваемых продуктов, например, воды и масла. -Отрицательно влияют на печень,
-диарея
- вызывают растройство желудка
России
Е516 России
Е517 России
Е518 России
Е519 России
Е520 России
Е521 России
Е522 России
Е523 России

Е527 особо опасен эмульгатор /создают однородную массу при сочетании несмешиваемых продуктов, например, воды и масла. -Отрицательно влияют на печень,
-диарея
- вызывают растройство желудка

Е535 России
Е537 России
Е538 России
Е541 России
Е542 России
Е550 России
Е552 России
Е554 России
Е555 России
Е556 России
Е557 России
Е559 России
Е560 России
Е574 России
Е576 России
Е577 России
Е579 России
Е580 России
Е622 запрещен Глутамат калия. Запрещен к применению в Украине запрещен России
Е623 России
Е624 России
Е625 России
Е628 России
Е629 России
Е632 России
Е633 России
Е634 России
Е635 России
Е640 России
Е641 России
Е906 России
Е908 России
Е911 России
Е913 России
Е916 России
Е917 России
Е918 России
Е919 России
Е922 России
Е926 России
Е929 России
Е942 России
Е943 России
Е944 России
Е945 России
Е946 России
Е951 Аспартам запрещен синтетический сахарозаменитель - истощение запасов серотонина в коре головного мозга;
- развитие маниакальной депрессии, припадков паники, насилия (при чрезмерном употреблении).
запрещен
Е957 России
Е959 России
Е1000 России
Е1001 России
Е1105 России
Е1503 России
Е1521 России

Особо опасные добавки, какие заболевания вызывают
Название Какие заболевания вызывают
Е103, Е105, Е121, Е123, Е125, Е126, Е130, Е131, Е143, Е152, Е210, Е211, Е213, Е214, Е215, Е216, Е217, Е240, Е330, Е447
запрещен Вызывают рост злокачественных опухолей

Е221, Е222, Е223, Е224, Е225, Е226, Е320, Е321, Е322, Е338, Е339, Е340, Е341, Е407, Е450, Е461, Е462, Е463, Е464, Е465, Е466 Вызывают заболевания желудочно-кишечного тракта запрещен

Е230, Е231, Е232, Е239, Е311, Е312, Е313 Аллергены

Е171, Е173, Е320, Е321, Е322 Вызывают болезни печени и почек

Цагаан толгой заах аргын уламжлал шинэчлэл

       Энэхүү хичээлээрээ дамжуулж бид бүхэн тухайн улс үндэсний хэл соёлын хөгжлийн тулгуур ухагдахуун болох “Цагаан толгой”-н уламжлал шинэчлэлийг гаргахыг зорилоо. Цагаан толгой бол аливаа улс үндэстний хэл соёл хөгжих түлхүүр нь юм.

          Цагаан толгойгоор дамжуулан бичиг үсэг, хэл соёлд суралцан улс орон, ард түмний хоорондын харилцаа өргөжих цаашдын хамтын үйл ажиллагааны явц сайжрах их үүсвэр тавигддаг. Хүн бүхэн цагаан толгойгоо мэднэ гэдэг нь түүх соёл, хэл бичгээ мэдэж авч цааш нь хөгжүүлэхийн суурь болдог байна.

        Бичиг үсэг гэдэг бол тухайн үндэстний хэл, соёлын мартаж үл болох хамгийн чухал ач холбогдолтой зүйлсийн нэг байдаг. Монголчууд түүхэндээ хэд хэдэн бичиг үсгийг хэрэглэж ирсэн боловч 1941 оноос өнөөг хүртэл Ц.Дамдинсүрэн нарын боловсруулсан 35 үсэгтэй Кирилл цагаан толгой хэрэглэсээр ирсэн.

        Монгол хэлээр уншуулж, бичүүлж сургах, улмаар бүх мэдлэг эзэмших, оршин байхын тулд өөрийгөө хөгжүүлэх, боловсруулах, хамтарч сурч амьдрах түлхүүрийг ухаалаг , зөв чадварлаг эзэмшүүлэх арга зүйд суралцах чухал үүрэгтэй.

    Цагаан толгой –аливаа бичгийн бүх үсэг гэж тодорхойлсон. (Я.Цэвэл “Монгол хэлний товч тайлбар толь” УБ 1966 Т үсэг 537тал)

Цагаан толгой нь 35 үсэгтэй. Эдгээр үсгийг эгшиг, гийгүүлэгч, тэмдэг гэж 3 хуваана. Уушгинаас гарсан хий амны хөндийгөөр саадгүй чөлөөтэйгөөр гарч хэлэгдэх авиаг эгшиг авиа гэнэ. Харин уушгинаас гарсан хий амны хөндийгөөр гарахдаа ямар нэг саад хашилт тохиолдож хэлэгдэх авиаг гийгүүлэгч авиа гэнэ. Цагаан толгойн үсгийн а, э, и, о, у, ө, ү, я, е, ё, ю, й, ы энэ арван гурав нь эгшиг үсэг, б, в, г, д, ж, з, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ энэ хорь нь гийгүүлэгч, ъ, ь хоёр нь дуулддаггүй тул эгшиг ч биш, гийгүүлэгч ч биш тэмдэг үсэг болно.

Монголчуудын боловсролын түүхэн дэх бичиг үсэг:

     Аливаа улс орон, үндэстэн ястны соёлын хөгжлийн нүүр царай, төвшинг ард түмнийх нь боловсролын хэмжээ харуулах ба боловсрол нь мэдлэг, чадвар, дадал эзэмшсэний үр дүн бөгөөд эрдэм ном, бүтээл туурвил, аливаа ажил үйлсэд мэргэжин дадсан байдаг юм.       

      Боловсрол гэдэг нь соёлт хүний эзэмшвэл зохих мэдлэг, арга барил, чадвар, дадлын тогтолцоо хэмээн монголын нэвтэрхий тольд дурдсан байна. Нийгэм хувь хүнээс юу шаардаж байгааг ханган биелүүлж байгаа нь тухайн улсын боловсролын тогтолцоо өөрийн нийгмийн үүргээ гүйцэтгэж буй хэрэг бөгөөд энэ нь нэг утгаараа боловсролын хэрэглээний утга мөн чанараараа илэрч буй хэрэг юм. Нийгэм хөгжиж шинжлэх ухаан өндөр төвшинд гарч хүн ард энэхүү шинжлэх ухааны мэдлэгийг амьдрал ахуйдаа ашиглах нь нэмэгдэхийн хэрээр тухайн ард түмнээс боловсрол мэдлэгийг улам бүр шаардах болсон нь өнөөгийн дэлхий дахины хөгжлийн нэг гол хандлага болж байна. Гэгээрэл, боловсрол нь танин мэдэхүй, нийгмийн оюун санаа амьдралд төдийгүй хүмүүсийн хөдөлмөрийн үйл ажиллагаанд нөлөөлөн хөдөлмөрийн бүтээмжийг дээшлүүлэх чухал хүчин зүйл болжээ. Иймд хүн ардынхаа гэгээрэл боловсролын төвшинг ахиулахын төлөө хэрэгжүүлж буй ажил аль ч улс орны хэмжээнд нэн чухал асуудлын нэг байдал ажээ.

       Ард түмний сурган хүмүүжүүлэх мэдлэг туршлага тэр ард түзмэнтэйгээ хамтад үүсч хөгждөг бөгөөд хүмүүжүүлэх арга ухаан, туршлагын цогцыг ардын сурган хүмүүжүүлэх өв уламжлал гэж нэрлэн түүнийг судлах ухааныг ардын сурган хүмүүжүүлэх зүй гэж үзсээр ирсэн. Өөрөөр хэлбэл: Монголчуудын хүнээр хүн хийх ухааны цогцыг ардын сурган хүмүүжүүлэх зүй гэж нэрлэвэл зохино. Хүн төрөлхтний буй болгосон боловсрол, бичиг үсгийн түүхэнд монгол туургатан ямар байр суурь эзлэхийг тодруулахын тулд

юуны өмнө бичиг үсэг гэж юу болох, түүний хөгжлийн нийтлэг үйл явцыг хөндөх нь зүйтэй.

          Бичиг хэмээх үгийн үүсэл гарлын тухай эрдэмтэд янз бүрийн санал таамаглал хэлдэг. Бичиг гэдэг үг бичгийн хэрэгсэл байр гэдэг үгнээс гарсан гэхэд үнэмшил багатай. Ингээд бичиг гэдэг зүйл буй болсноороо өгүүлэгч, түүнийг хүртэн сонсогч хоёрын орон зайн хувьд заавал нэг дор цуг болох, цаг хугацааны хувьд заавал нэг агшинд хамт байх хязгаарыг цуцлах боломжийг бүрдүүлсэн байна.

/           Монгол хэлний хөгжлийн түүх хийгээд түүнийг үечлэх асуудлыг харьцангуй цөөн гол төлөв гадаадын нэртэй том эрдэмтэн мэдлэг туршлагаа заан судалж ирсэн байдал харагддаг. Бас өнөөдрийн мэдлэгийн хэрээр монгол хэлний эртний баримт болох “чингисийн чулууны бичиг ” хэмээн нийтэд алдаршсан дурсгалаас цаашид монгол хэлний түүхэн баримтыг яргуулан хөөвөл хүннү нарын хүрэх бөгөөд энэ завсрын холбогдох хэрэглэгдэхүүн гэвэл гол төлөв нангиад үсгээр тухайн цагийн хятад хэлний дуудлагад хүрсэн байна.

       Монгол хэлний хөгжлийг үечилсэн байдлыг үзвэл ерөнхийдөө 1920 хэдэн оноос эхэлсэн бөгөөд үүнд Б.Я.Владимирцов, Н.Поппе нар тусгайлан анхаарч иржээ./

Археологич Жон болон Дебора Дарнелл нар 1994 онд Египетийн Луксор хотын ойролцоох Вади эль Нор тосгоны газар доороос шохойн чулуун дээр эгнүүлэн бичсэн дүрс үгсийг илрүүлжээ. Анхны цагаан толгойг манай эриний өмнөх 1900-аад жилийн тэртээ хэрэглэдэг байсан бөгөөд нэг дуудлага бүхий өөр хоорондоо давтагдахгүй дүрсүүд байсан юм.

Бусад улс орны цагаан толгой үүссэн түүх

 Грек хэл нь Индо – Европ хэлний язгуурын хэл юм. Грек улс болон Кирпусын арлуудад яригддаг. Мөн бага тооны ярилцагчид хойд Итали болон Ази Миннорт ярилцдаг. Грекийн уг хэлний цагаан толгойноос бусад хэлний цагаан толгой үүссэн. Жишээ нь:

Англи, Грек цагаан толгой гаралтай. Мөн маш олон цагаан толгой болон үгс нь Грек хэлнээс гаралтай байдаг. Түүний нэг нь Крилл цагаан толгой юм. Грек хэлээр нийт 15 сая хүн ярилцдаг. Англи, Герман, Японы цагаан толгой нь англи хэлний цагаан толгойн адил 26 үсэгтэй. Англи хэлний цагаан толгойд хэд хэдэн сул тал байдаг. Англи хэлний үсэг бол

латин үсэг юм. Нэгэнтээ л ач холбогдол багатай учраас дүрэм үзэх явцдаа уг үсгүүдийг латинаар нь дуудвал их зүгээр байдаг. Одоо латин нэрийг Герман нь бас 26 үсэгтэй.

     Араб хүмүүс, лалын шашны нөлөөгөөр Араб цагаан толгой нь хойд африк, баруун болон төв азид өргөн хэрэглэгддэг дэлхийн 2 дахь том бичиг юм. Абжад гэж нэрлэгддэг үсгүүд нь бүгд гийгүүлэгч болох бөгөөд МЭ 400 оны орчмоос хэрэглэгдэж лалын шашин, куран сударыг бичих болсноор эгшиг зохицох нь өөрчлөгдөж эхэлжээ. Шашны нөлөөгөөр дэлгэрэх нь ихсэж, Арабын бус лалын шашинт үндэстнүүд болох фарси, урду, пунжаб, пашто, курдуудын дунд хэрэглэгдэж байна.
          Өмнөд Азид Брахми бичгээс үүдэлтэй олон тооны хэл бичгийн систем хэрэглэгдэж байна. Бүх үсгүүд нь гийгүүлэгч бөгөөд эгшгүүд нь ялгах тэмдэг болгож хэрэглэгддэг абигуда хэмээх энэхүү бичиг нь МЭӨ 5-р зуунд бий болсон ба Пракрит болон Санскрит хэлийг бичихэд хэрэглэж байв. Түүнээс хойших хэдэн мянган жилийн туршид Брахми бичиг орон нутгийн хэлний зүйд тохируулсан шинжтэй хэсгүүдэд хуваагдан салсан байна. Үүнийг өмнөд ба хойд гэж ерөнхийд нь ангилж болох ба Хинду, буддын шашин өргөжин тэлэхийн хэрээр өмнөд хэсэг нь зүүн өмнөд ази, хойд хэсэг нь төвд хүртэл дэлгэрчээ. Өнөөдөр Брахми бичиг нь Азид /голчлон Энэтхэгт/ өргөн хэрэглэгдэж байгаагийн дээр буддын шашинтай орнуудад шашны зорилгоор хэрэглэж байна.
Хятад ханзыг асар олон тооны хүмүүс хэрэглэдэгийг эс тооцвол МЭӨ 2-р зуунаас өнөөг хүртэл ашигласаар байгаа хамгийн урт настай хэл бичгийн системийн нэг юм. Ханзнууд анхандаа зурган үсэг байсан бөгөөд нэг үетэй үгийг илэрхийлж байв. Ханзыг өөр олон хэлэнд ашигласан нь хятад зүүн азидаа нөлөө бүхий байсны үр дагавар бөгөөд Солонгос, Япон, мөн Вьетнам хэлэнд хүртэл ашиглаж байжээ. Солонгос болон Вьетнамчууд өөрсдийн бичгээр ханзыг сольсон ч Япоын канжи үсэгт ашиглагдсан хэвээр байна. 20-р зуунд Хятадын засгийн газраас ард олноо бичиг үсэгт тайлах үүднээс олон ханзыг бичихэд хялбаршуулсан учраас ханз нь уламжлалт хийгээд хялбаршуулсан гэсэн үндсэн 2 хэлбэрт хуваагдсан байна.
Шумерийн шаантаг үсгийн дараа МЭӨ 3200 оны орчим Егитпетийн дүрс үсэг хэрэглээнд нэвтэрсэн гэж ерөнхийдөө таамагладаг. Дүрс үсгээс гадна шашны болон энгийн ардын зориулалт бүхий өөр 2 бичиг эртний Египетэд байжээ. Египетийн түүх гайхалтай ч хамгийн чухал нь анхны цагаан толгой үүсэх нөхцлийг бий болгосноороо үнэтэй юм.

Анхны эгшиг, бие даасан үсэг оруулсан цагаан толгой учраас хэл бичгийн хөгжилд том үсрэлт авчирсан. МЭӨ 800 оны орчмоос өнөөг хүртэл хэрэглэгдэж байгаа ба энэ хугацааныхаа турш еврей, турк, галли, албани зэрэг хэлнүүдэд нэвтэрч байв. Микенийн Грект хэрэглэхийг оролдож байсан ч Эртний Грек улс сэргэн мандахаас өмнөхөн амжилттайгаар хэрэглэгдэж эхэлжээ. Эртний Грект уран зохиол, түүхийг бичихээс гадна кирил болон латин цагаан толгойд нөлөөлсөн. Одоо энэ бичгийн үүрэг нь грек хэл, математикийн симбол тэмдэглэхээр хязгаарлагдаж байна. Юнескогоос дэлхий дээр нийт 6500 хэл байдаг гэж баталсан.

1.    Утгын бичиг (ханз)- хятал, япон...

2.    Үеийн бичиг- монгол бичиг, төвд бичиг

3.    Авианы бичиг- кирилл үсэг, латин үсэг болон бусад улсын бичгүүд орно.

 Дэлхийн хэл болсон англи хэлний цагаан толгой болохоос гадна өнөөдөр хамгийн ихээр хэрэглэгдэж байгаа бичиг юм. МЭӨ 700 оноос грек цагаан толгойн нэгэн хувилбар болж салан эхлээд Европ даяар, дараа нь дэлхий дахинаа түгжээ. Ромын эзэнт гүрэн баруун европ, улмаар төв болон хойд европт хүрснээр, дундад зууны үед христ итгэл дэлгэрснээр дагалдан хэрэглэгдэх болсон байна. Зарим слав хэлтнүүд тус цагаан толгойг католик шүтлэгтэй болсноор хэрэглэж эхэлжээ. Европын колоничлол Америк, Африк, Далайн орнууд, Азид хүрснээр колоничлогчдын хэл бичиг нь ч нэвтэрчээ. Энэхүү бичиг нь олон хэлний авиа зүйд тохируулан хэрэглэгдэж байна.

Сурах бичгүүдийн он цагийн товчоон

		Номын нэр	Хэвлэгдсэн он	Зохиогчид
Ерөнхий боловсролын сургууль	10 жил	Цагаан толгой	1975	С. Шарав, Д. Цэрэндагва
			1983	Б. Цэвэгжав, М. Мижиддорж,          Г. Лхаахүү
			1998	С. Шарав, П. Батчулуун,                 В. Хажидмаа
	11 жил	Монгол хэл1	2005-2007	Г. Лхаахүү, Ц. Наранцэцэг,      Ө. Хадаа, Х. Мөнхжаргал
				С. Шарав, В. Хажидмаа Т. Оюун
	12 жил	Монгол хэл1	2008	Г. Лхаахүү, М. Базаррагчаа,     С. Нарантуяа, Б. Балжинням
				Ш. Оюунцэцэг, Г.Бямбацэрэн, Ч. Жачин, Х. Мөнхжаргал,        Ж. Мэндээ, Ц. Оюун,  Ө. Хадаа,               В. Хажидмаа, Т, Энхтуяа,        Д. Түмэндэмбэрэл,
			2011	Ц. Оюун, Ж. Мэндээ Ө. Хадаа, Х. Мөнхжаргал, Г.Бямбацэрэн, В. Хажидмаа, Т. Энхтуяа,

Х. Мөнхжаргал, Г.Бямбацэрэн, Т. Энхтуяа, Ж. мэндээ “ Уншиж, бичиж сургахуй” УБ 2009он 24тал

 Бичигт сургах олон аргуудын дотроос нэлээд дэлгэрсэн гол аргууд нь үсэг холбож сургах арга, үе холбож сургах арга, бүтэн үеийн арга, авианы аргаар харьцуулж үзүүлбэл:

	Аргууд
	Үсэг холбож сургах	Үе холбож сургах	Бүтэн үгийн
Тодорхойлолт	Хүнийг бичигт сургахдаа эхлээд үсгүүдийг нэрээр нь зааж тэр үсгээрээ үе аолбуулж, үеэрээ үг бүтээж уншуулдаг аргыг үсгийн арга гэнэ.	Үгийн үеийг гол болгон эхлээд үеэр зааж сургадаг аргыг үе холбон сургах арга гэнэ.	Үсэг, авиа, үеийг заахдаа шууд бүтэн үгээр уншуулж, бичүүлж сургадаг аргыг бүтэн үгийн арга гэнэ.
Бичиж сургах дараалал	1.  Үсгүүдийн нэрээр нь зааж цээжлүүлж нүдлүүлнэ. 2.  Үсгээ хийсвэрээр цээжлүүлж нүдлүүлсний дараа үсгээ холбож үе бүтээж уншина. 3.  Үеэрээ үг, үгээрээ өгүүлбэр бүтээж уншуулна.	1.  Эхлээд хэд хэдэн үе уншуулж сургаад түүгээрээ үе холбон уншуулна. 2.  Хэд хэдэн үе аваад түүнийг үеэр нь задлан салгаад үсэг тус бүрийг нэрлэхгүй үе үеэр нь цээжлүүлэн нүдлүүлж сургана. 3.  Үеэ тогтоож үг уншдаг болсны дараа үсэг тус бүрийг дангаар нь задлан заана.	1.  Нэлээд олон үг, өгүүлбэрийг уншуулж сургана. 2.  Үгээ задлан авиа үсэг, үеийгй таниулдаг.
Үндсэн дутагдлууд	1.     Сурагч үсэг тус бүрийг уншиж нэрлэх боловч авианы тухай ямар ч мэдлэггүй байна. 2.     Үгийг уншихдаа үсэг үсгээр нь уншаад түүнийгээ нэгтгэн үг болгон уншиж чадахгүй. 3.     Дахин давтан унших, уншсаныхаа утга санааг ойлгохгүй дутагдал гардаг.	1.  Утгагүй олон үе цээжилж их цаг алддаг. 2.  Авиа үсгийн талаар ямар ч мэдлэггүй, үе нь авиа, үсэг нийлж бүтсэн болохыг ухамсарладаггүй. 3.  Цээжээр бичихдээ тааж бичих ба алдаа олон гаргадаг.	1.   Үгийн үе, авиа үсгийн бүрдлийг мэдэхгүй өнгөрдөг. 2.   Сурагчид уул үгээ уншдаг боловч ийм тийм авиа үсгээс бүрдэж байна гэдгийг ойлгодоггүй тааж уншдаг. 3.   Үсэг үе орхих, нэмж унших, үгийн төгсгөлийг буруу унших нь элбэг байдаг. 4.   Авианы нэгдлийг мэдэхгүй учир бичихдээ их алддаг. 5.   Маш муухай бичдэг.

“Бага боловсролын монгол хэл, бичиг, уран зохиолын онол, дидактик”  226 тал

Ном зүй

1.      Эртний монгол хэлний судлал. 1999.,он

2.      Уншиж бичиж сурахуй.,2009 он

3.      Бага боловсролын монгол хэл, уран зохиол дидактик.,2010 он

4.      Ш. Шарав ,Бичигт сургах арга зүй.,1966 он

5.      Я. Цэвэл , Монгол хэлний товч тайлбар толь.,1996 он

6.      www.google.mn

7.      www.setge.mn

Дүгнэлт

         Цагаан толгой бол улс орны түүх соёлыг хадгалдаг. Тэрхүү үнэт түүх соёлоо хадгалж үлдэх арга бол бичиг үсэг юм.

         Аливаа улс орон, үндэстэн ястны соёлын хөгжлийн нүүр царай, төвшинг ард түмнийх нь боловсролын хэмжээ харуулах ба боловсрол нь мэдлэг, чадвар, дадал эзэмшсэний үр дүн бөгөөд эрдэм ном, бүтээл туурвил, аливаа ажил үйлсэд мэргэжин дадсан байдаг юм.

       “Цагаан толгойн уламжлал шинэчлэл” илгэлийн талаар судалснаар бид цагаан толгойн  үүсэл хөгжлийн талаар,цагаан толгой заах арга зүй, сурагчдад заах арга замууд  болон  бусад улс орны хөгжлийн чиг хандлага, түүх соёлоос суралцан, тэдгээр улс оронд цагаан толгойг ямар аргаар зааж ирсэн талаар туршлага судаллаа.

        Дэлхий нийтэд нийт 6500 бичиг үсэг байгаа боловч манай Монгол улс бичиг соёлоорооо ялгарч байна. Босоо монгол бичиг маань хийморьтой, үргэлж гал цогтой, хурдтай байхыг илгэж байдаг. Тиймдээ ч манай улс дэлхий нийтэд оюуны чадавхаараа тэргүүлдэг нь олон олон баримт судалгааны үндсэн дээр бид ингэж дүгнэж байна.